Dziś niemal automatycznie wyobrażamy sobie Graala jako kielich użyty podczas Ostatniej Wieczerzy, a później wykorzystany przez Józefa z Arymatei do zebrania krwi ukrzyżowanego Chrystusa. Tyle że najstarsza znana literacka opowieść o Graalu nie przedstawia go w ten sposób.
Około końca XII wieku Chrétien de Troyes rozpoczął Percevala, czyli Opowieść o Graalu. Jego dzieło pozostało niedokończone, lecz to właśnie w nim po raz pierwszy pojawia się tajemniczy graal. Nie jest jeszcze jednoznacznie kielichem Ostatniej Wieczerzy. W scenie procesji Perceval widzi między innymi krwawiącą włócznię oraz bogato zdobiony graal, w którym później okazuje się znajdować hostia. Samo starofrancuskie słowo graal oznaczało rodzaj naczynia, misy lub półmiska.
Dopiero niedługo później Robert de Boron nadał opowieści wyraźnie chrześcijański charakter. W jego Joseph d’Arimathie Graal zostaje związany z Ostatnią Wieczerzą, Józefem z Arymatei oraz krwią Jezusa. W ten sposób tajemnicze naczynie z wcześniejszej opowieści zaczęło zmieniać się w relikwię, którą znamy z późniejszych legend.
To ważne, ponieważ pokazuje coś, o czym łatwo zapomnieć: opowieść o Graalu nie pojawiła się od razu w swojej dzisiejszej postaci. Zmieniała się, była przepisywana, rozwijana i uzupełniana przez kolejnych autorów.
San Greal czy Sang Real?
I tutaj zaczyna się najciekawsza część historii.
Określenia zbliżone do Saint Graal, Sangreal czy Sank-real pojawiały się w średniowiecznych tekstach w różnych zapisach. Z czasem powstała możliwość niezwykle sugestywnego podziału słowa:
San Greal — Święty Graal.
Ale także:
Sang Real — królewska krew.
Nie jest to jednak ukryta etymologia, której odkrycie nagle obala tradycyjną historię Graala. Źródła językowe prowadzą słowo graal do starofrancuskiego określenia naczynia, prawdopodobnie związanego ze średniowieczną łaciną gradalis lub gradale. Odczytanie sang real jest późniejszą reinterpretacją zapisu — grą słów, która zaczęła funkcjonować już w późnym średniowieczu.
I właśnie tutaj warto się zatrzymać.
Bo nawet jeśli „królewska krew” nie była pierwotnym znaczeniem słowa Graal, ktoś wiele stuleci temu dostrzegł tę możliwość. A kiedy już ją dostrzeżono, legenda mogła zostać opowiedziana zupełnie inaczej.
A jeśli Graal nie był przedmiotem?
Jeżeli Sang Real potraktujemy nie jako etymologię, lecz jako klucz do alternatywnej interpretacji legendy, Graal przestaje być kielichem.
Staje się krwią.
A krew może oznaczać coś więcej niż substancję zebraną do naczynia. Może oznaczać pochodzenie, rodzinę, dziedziczenie — linię krwi.
Wtedy pytanie „gdzie znajduje się Święty Graal?” również zmienia znaczenie. Nie należałoby już szukać relikwii ukrytej w podziemiach świątyni, klasztorze czy zapomnianym grobowcu. Trzeba byłoby szukać ludzi.
Z tego właśnie wyrasta późniejsza, znacznie bardziej kontrowersyjna opowieść: Jezus miał pozostawić potomstwo, a jego linia krwi miała przetrwać kolejne stulecia. Maria Magdalena przestaje w niej być jedynie uczennicą Jezusa i staje się kobietą, poprzez którą jego ród miał trwać dalej.
Nie ma wiarygodnych historycznych dowodów potwierdzających istnienie takiej dynastii. Sama możliwość odczytania Sang Real również jej nie dowodzi. W XX wieku motyw „królewskiej krwi” został jednak rozwinięty w popularnych teoriach o potomkach Jezusa, a później trafił do powieści, filmów i współczesnej popkultury. Nawet krytyczne opracowania tej hipotezy zwracają uwagę, że gra słów sama w sobie nie stanowi dowodu na istnienie jakiejkolwiek linii potomków Chrystusa.
Pozostaje jednak niezwykłym przykładem tego, jak zmiana granicy pomiędzy słowami potrafi zmienić znaczenie całej legendy.
Krew Chrystusa czy krew jego potomków?
W tradycyjnej chrześcijańskiej interpretacji odpowiedź jest jasna: krew związana z Graalem jest krwią Chrystusa, a samo naczynie staje się świętą relikwią. W alternatywnym odczytaniu następuje jednak subtelne przesunięcie znaczenia — krew Chrystusa nie znajduje się w naczyniu, lecz płynie w żyłach jego potomków.
I właśnie dlatego Sang Real działa na wyobraźnię znacznie mocniej niż zwykła językowa ciekawostka.
Kielich można odnaleźć. Można go ukraść, zamknąć w skarbcu, zakopać albo zniszczyć. Linia krwi zachowuje się inaczej. Ludzie przemieszczają się, zakładają rodziny, zmieniają nazwiska, uciekają przed prześladowaniami, znikają z dokumentów, a kilka pokoleń później mogą pojawić się setki kilometrów dalej.
Graal przestaje więc być skarbem.
Staje się genealogią.
Jezus, którego historię opowiadali inni
Jest w tej legendzie jeszcze jeden interesujący element. Jezus nie pozostawił po sobie własnych ksiąg. Jego historię, nauczanie i znaczenie przekazywali oraz interpretowali inni ludzie, a chrześcijaństwo przez kolejne stulecia rozwijało własne teksty, doktryny i tradycje.
Podobny proces — choć oczywiście w zupełnie innej skali — widać w historii Graala. Chrétien de Troyes pozostawił jedną opowieść. Robert de Boron nadał jej mocniejszy chrześcijański wymiar. Kolejni autorzy dopisywali następne elementy, aż z tajemniczego naczynia powstała jedna z najbardziej rozpoznawalnych chrześcijańskich relikwii, mimo że sam Graal nie pojawia się w Ewangeliach.
To dobry przykład tego, jak religijne historie rozwijają się przez stulecia i jak kolejne pokolenia nadają dawnym opowieściom nowe znaczenia. Podobny proces możemy zobaczyć szerzej w historii judaizmu, chrześcijaństwa i islamu — trzech tradycji odwołujących się do Boga Abrahama, lecz rozwijających odmienne odpowiedzi na pytanie o objawienie, Jezusa i ludzi przemawiających w imieniu Boga. O tym opowiada również artykuł „Trzy religie. Jeden Bóg. Trzy drogi”.
Dlaczego więc zapamiętaliśmy kielich?
Ponieważ właśnie taka wersja legendy zwyciężyła w kulturze.
Średniowieczna literatura stopniowo połączyła Graala z chrześcijaństwem, Józefem z Arymatei i krwią Jezusa. Z czasem motyw świętego naczynia został tak mocno utrwalony, że dzisiaj samo słowo „Graal” przywołuje obraz kielicha, nawet jeśli najstarsza literacka wersja historii była znacznie mniej jednoznaczna.
Alternatywne Sang Real odwraca tę historię.
Nie mówi: szukaj naczynia, w którym znalazła się krew.
Mówi: szukaj krwi, która nigdy nie potrzebowała naczynia.
Historycznie nie mamy podstaw, aby na tej grze słów budować dowód na istnienie potomków Jezusa. Ale jako późniejsza interpretacja legendy jest ona niezwykle sugestywna, ponieważ zamienia poszukiwanie przedmiotu w poszukiwanie człowieka.
Graal, którego nie można zamknąć w skarbcu
Być może właśnie dlatego ta wersja opowieści przetrwała do naszych czasów. Święty kielich jest tajemniczy, ale pozostaje przedmiotem. Sang Real otwiera znacznie większą historię — o pochodzeniu, ukrywanych rodach, genealogiach i pamięci przekazywanej z pokolenia na pokolenie.
Nie wiemy, czy Jezus miał potomków. Nie mamy dowodu, że istniała dynastia strzegąca jego krwi. Nie możemy również przedstawiać Sang Real jako pierwotnego znaczenia słowa Graal.
Wiemy natomiast coś równie interesującego: sama legenda Graala zmieniała się już od swoich początków. Tajemnicze naczynie Chrétiena stało się chrześcijańską relikwią Roberta de Boron, a późniejsze pokolenia odnalazły w zapisie Sangreal jeszcze jedną możliwość — „królewską krew”.
I właśnie tę możliwość wykorzystuję również w „Ostatniej Wiedźmie”. Nie jako odpowiedź, która ma zastąpić historię, lecz jako legendę wyrastającą w miejscu, gdzie kończą się dokumenty, a zaczynają pytania.
Bo jeśli Graal był kielichem, można wciąż pytać, gdzie został ukryty.
Jeśli jednak był krwią — pytanie brzmi zupełnie inaczej: w czyich żyłach płynie dzisiaj?
